دکتر محمدتقی فرزادفرد
گایدلاین مانیتورینگ طولانیمدت برای صرع (LTME)
مانیتورینگ طولانیمدت صرع (LTME) به ثبت همزمان نوار مغز (EEG) و رفتار بالینی در دورههای زمانی طولانی گفته میشود که با هدف ارزیابی بیماران مبتلا به اختلالات عملکرد مغزی حملهای انجام میپذیرد. هدف اصلی از این روش، ایجاد همبستگی دقیق بین رفتار بالینی بیمار و پدیدههای ثبتشده در EEG است. از آنجا که ناهنجاریهای صرعفرم متناوب ممکن است به ندرت و کاملاً غیرقابل پیشبینی رخ دهند، زمان لازم برای مستندسازی اسپایکها یا دشارژها میتواند از چند ساعت تا چند هفته متغیر باشد.
موارد کاربرد LTME
این مانیتورینگ در شرایط بالینی مختلفی ضرورت مییابد که به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱. تشخیص (Diagnosis)
شناسایی ناهنجاریهای الکتروگرافیک و رفتاری حملهای شامل تشنجهای صرعی بالینی و سابکلینیکال، و مستندسازی دشارژهای صرعفرم بینتشنجی. این بررسی در افتراق صرع از شرایطی مانند سنکوپ، آریتمیهای قلبی، حملات ایسکمیک گذرا (TIA) و تشنجهای سایکوژنیک (روانی) بسیار حیاتی است.
۲. تعیین ویژگیها و طبقهبندی
طبقهبندی دقیق نوع تشنج بالینی در بیمارانی که صرع آنها به خوبی مشخص نشده است. همچنین تعیین سمت، مکانیابی و توزیع ناهنجاریهای EEG (ایکتال و اینترایکتال) که گامی اساسی در ارزیابی بیماران مبتلا به صرع مقاوم به درمان جهت مداخلات جراحی محسوب میشود.
۳. کمیسازی (Quantification)
اندازهگیری کمی تعداد یا فرکانس تشنجها و دشارژهای بینتشنجی، و بررسی رابطه آنها با رویدادهای طبیعی یا مداخلات درمانی. این روش به ویژه در بیماران با تشنجهای مکرر و بدون علائم رفتاری بارز بسیار راهگشاست.
تجهیزات و انواع الکترودها در LTME
انتخاب نوع الکترود بستگی به نیاز بالینی و مرحله ارزیابی بیمار (به ویژه در بررسیهای پیش از جراحی) دارد:
- الکترودهای پوست سر (Scalp): الکترودهای دیسکی که با استفاده از چسب کلودیون (Collodion) متصل میشوند تا برای ثبتهای طولانیمدت پایداری لازم را داشته باشند. استفاده از الکترودهای سوزنی در این روش توصیه نمیشود.
- الکترودهای خارج جمجمهای قاعدهای: الکترودهای اسفنوئیدال (Sphenoidal) برای ثبت فعالیتهای صرعفرم از نواحی مزیال یا قدامی لوب گیجگاهی استفاده میشوند. سایر مکانها مانند نازواتموئیدال معمولاً برای استفاده روتین توصیه نمیگردند.
- الکترودهای داخل جمجمهای (Intracranial): شامل شبکهها (Grids) و نوارهای (Strips) اپیدورال و سابدورال که از طریق کرانیوتومی مستقیماً روی قشر مغز قرار میگیرند.
- الکترودهای داخل مغزی (عمقی یا Depth): این الکترودها برای ثبت فعالیت از ساختارهای عمقی مغز استفاده شده و دارای چندین نقطه تماس (Contact) در طول مسیر خود هستند.
- الکترودهای سوراخ بیضی (Foramen Ovale): روشی کمتر تهاجمی برای ثبت امواج از ساختارهای مزیال تمپورال بدون نیاز به باز کردن جمجمه.
مانیتورینگ رفتاری و همبستگی با EEG
یکی از اهداف کلیدی LTME، بررسی ارتباط بین رفتار بیمار و یافتههای نوار مغز است. روشهای مختلفی برای پایش رفتار به کار میرود:
- گزارشدهی توسط خود بیمار (Self-reporting): استفاده از دفترچه یادداشت روزانه یا فشردن دکمه ثبت رویداد (Event marker) هنگام احساس علائم تشنج (اورا).
- گزارش ناظر (Observer reporting): پرسنل آموزشدیده میتوانند با استفاده از چکلیستهای استاندارد، وضعیت هوشیاری، تکلم و حافظه بیمار را در حین و پس از تشنج ارزیابی کنند.
- ثبت ویدیویی پیوسته (Video Recording): استاندارد طلایی و اصلیترین روش در محیط بستری است. رفتار بیمار به صورت همزمان با EEG ضبط میشود تا امکان بررسی دقیق نشانهشناسی (Semiology) و دشارژهای صرعفرم برای تیم پزشکی فراهم گردد.
استانداردهای ارزیابی پیش از جراحی
دقیقترین و حساسترین ارزیابی در LTME، تلاش برای مکانیابی دقیق کانون صرعزا جهت برداشتن آن با جراحی است. استانداردهای حداقل برای این منظور عبارتند از:
- استفاده از سیستمهای تلهمتری با حداقل ۱۶ کانال (توصیه به ۳۲ تا ۶۴ کانال برای دقت بالاتر).
- ثبت ویدیویی پیوسته که از طریق کدهای زمانی (Time codes) کاملاً با امواج مغزی همگام شده باشد.
- تحلیل بصری و دقیق تمام تشنجها و ناهنجاریهای بینتشنجی معرف، توسط الکتروآنسفالوگرافر مجرب.