۱. مقدمه و تاریخچه

رژیم کتوژنیک (KD) یک رژیم غذایی پرچربی، کم‌کربوهیدرات و با پروتئین کافی است که از اوایل دهه ۱۹۲۰ به عنوان درمان جایگزین برای تشنج‌های مقاوم به درمان استفاده می‌شود. ایده استفاده از روزه‌داری برای کنترل تشنج توسط بقراط در حدود ۴۰۰ سال قبل از میلاد مطرح شد. اولین استفاده از یک رژیم ساختاریافته برای شبیه‌سازی روزه‌داری در سال ۱۹۲۱ توسط دکتر راسل وایلدر در کلینیک مایو انجام گرفت.

امروزه این رژیم یک درمان ایمن و موثر برای کودکان و بزرگسالان مبتلا به صرع مقاوم به درمان است که کارایی آن اغلب با داروهای جدید برابری کرده یا از آن‌ها فراتر می‌رود.

۲. جنبه‌های بالینی و انواع رژیم‌ها

غذاهای این رژیم همگی دارای چربی بالا، پروتئین کافی و کربوهیدرات بسیار کم هستند. از اوایل دهه ۲۰۰۰، رژیم‌های «جایگزین» برای سهولت بیشتر توسعه یافتند:

• کتوژنیک کلاسیک: نسبت چربی به پروتئین و کربوهیدرات ۴ به ۱ یا ۳ به ۱ است و نیاز به وزن کردن دقیق غذاها دارد.
• رژیم تری‌گلیسرید زنجیره متوسط (MCT): در این رژیم ۳۰ تا ۶۰ درصد انرژی از MCTها تامین می‌شود که اجازه می‌دهد کربوهیدرات و پروتئین بیشتری مصرف شود.
• رژیم اتکینز اصلاح‌شده (MAD): کربوهیدرات‌ها به ۱۵ تا ۲۰ گرم در روز محدود می‌شوند، اما کالری، مایعات و پروتئین محدودیتی ندارند.
• درمان با شاخص گلیسمی پایین (LGIT): بر مصرف غذاهایی با شاخص گلیسمی زیر ۵۰ تمرکز دارد تا قند خون ثابت بماند.

۳. موارد مصرف و منع مصرف

این رژیم معمولاً برای بیمارانی استفاده می‌شود که به دو تا سه داروی ضد تشنج پاسخ نداده‌اند.

• بیشترین اثربخشی (بالای ۷۰٪ کاهش تشنج): کمبود ناقل گلوکز نوع ۱ (Glut1)، کمبود پیرووات دهیدروژناز، اسپاسم‌های شیرخوارگی و سندرم دراوه.
• موارد منع مصرف: شرایطی که مصرف بالای چربی منجر به اختلالات متابولیک می‌شود، مانند نقص اکسیداسیون اسیدهای چرب، کمبود اولیه کارنیتین و پورفیری.

۴. عوارض جانبی

عوارض کوتاه‌مدت شامل هیپوگلیسمی، حالت تهوع و استفراغ است.

• عوارض شایع: عدم افزایش وزن کافی، یبوست، هیپوگلیسمی (در ابتدای رژیم) و ناراحتی‌های گوارشی.
• عوارض گهگاه و نادر: اختلال در چربی خون، کندی رشد، سنگ کلیه، پانکراتیت و کمبود سلنیوم یا کارنیتین.

۵. نحوه قطع رژیم

پیشنهاد می‌شود این رژیم حداقل ۳ ماه امتحان شود تا پاسخ بالینی ارزیابی گردد. برای کودکانی که پاسخ مناسبی دریافت کرده‌اند، معمولاً پس از ۱ تا ۲ سال قطع رژیم در نظر گرفته می‌شود. قطع رژیم باید به تدریج و با کاهش گام‌به‌گام نسبت کتوژنیک (مثلاً از ۳:۱ به ۲:۱ و سپس ۱:۱) در طی چند هفته انجام شود.

۶. مکانیسم عملکرد

در زمان محدودیت کربوهیدرات، کبد چربی‌ها را به اجسام کتونی (بتا-هیدروکسی‌بوتیرات و استواستات) تبدیل می‌کند. این کتون‌ها از سد خونی-مغزی عبور کرده و به عنوان سوخت اصلی مغز جایگزین گلوکز می‌شوند. این تغییر متابولیک از طریق مکانیسم‌های زیر تشنج را مهار می‌کند:

• پیام‌رسان‌های عصبی: افزایش سنتز GABA (ناقل مهارکننده).
• عملکرد میتوکندری: افزایش تولید ATP و کاهش استرس اکسیداتیو (رادیکال‌های آزاد).
• کانال‌های یونی: باز شدن کانال‌های پتاسیم حساس به ATP (K_ATP) که تحریک‌پذیری سلول را کاهش می‌دهد.
• میکروبیوم روده: رژیم کتوژنیک باکتری‌های روده را تغییر می‌دهد که این امر برای محافظت در برابر تشنج ضروری است.